สิทธิผู้ปกครองในการพบบุตรหลังหย่า สิ่งที่ต้องรู้ก่อนตกลง

สัญญาหย่าที่เขียนกำกวม ทำให้สิทธิพบบุตรหายไปทั้งปี

หลายคดีที่ขึ้นสู่ศาลเยาวชนและครอบครัวในประเทศไทยเกิดขึ้นจากถ้อยคำในสัญญาหย่าที่ไม่ชัดเจน เช่น เขียนไว้เพียงว่า "ฝ่ายบิดามีสิทธิเยี่ยมบุตรตามความเหมาะสม" เมื่อฝ่ายมารดาย้ายไปอยู่จังหวัดอื่นหรือเปลี่ยนโรงเรียนบุตร ฝ่ายบิดาก็ไม่รู้ว่าจะไปเยี่ยมเมื่อไร ที่ไหน และใครจะเป็นคนกำหนดตาราง ผลที่ตามมาคือการทะเลาะกันซ้ำ ๆ หรือแย่กว่านั้นคือขาดการติดต่อกับบุตรไปหลายปี

หลักที่ควรยึดคือ สิทธิในการพบปะของบุตรกับบิดามารดาไม่ใช่ของที่ศาล "ให้" แก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง แต่เป็นสิทธิพื้นฐานของบุตรตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1566 วรรคสาม ซึ่งระบุว่าผู้ใช้อำนาจปกครองต้องไม่ขัดขวางการติดต่อสัมพันธ์ระหว่างบุตรกับบุคคลที่สำคัญในชีวิตของบุตร เว้นแต่มีเหตุอันควร ฝ่ายที่มีสิทธิจึงต้องระบุรายละเอียดให้ actionable ไม่ใช่ปล่อยเป็นถ้อยคำกว้าง ๆ

ก่อนเซ็นสัญญาหย่า ลองเขียนตารางจริงลงไปเลย เช่น ทุกวันเสาร์–อาทิตย์ที่สองของเดือน ตั้งแต่ 09.00 ถึง 17.00 น. รับบุตรที่บ้านของมารดา หรือรับจากโรงเรียนวันที่ระบุ ระบุวันหยุดยาวช่วงสงกรานต์และปีใหม่ ระบุวันเกิดบุตร วันเกิดของแต่ละฝ่าย และวันสำคัญทางศาสนา ถ้ามีการย้ายถิ่นฐานหรือย้ายโรงเรียน ให้กำหนดว่าต้องแจ้งล่วงหน้ากี่วัน และใครเป็นผู้จ่ายค่าเดินทาง

ตัวอย่างที่มักจบไม่สวย

คู่หนึ่งตกลงกันปากเปล่าว่าฝ่ายบิดาจะรับบุตรไปเที่ยวทุกเสาร์ แต่ไม่ได้ใส่ในสัญญา ต่อมาฝ่ายมารดาเปลี่ยนงานเป็นกะและพาบุตรไปอยู่กับญาติที่ต่างจังหวัด ฝ่ายบิดาไปตามรับที่บ้านเก่าแล้วไม่พบใคร จึงยื่นคำร้องต่อศาลขอให้กำหนดสิทธิการพบปะ ศาลใช้เวลากว่าสี่เดือนก่อนมีคำสั่ง ระหว่างนั้นบุตรเสียความสัมพันธ์กับบิดาไปพอสมควร

อีกกรณีคือมีข้อตกลงว่า "ฝ่ายบิดาโทรหาบุตรได้ตลอด" แต่ไม่เคยตกลงเรื่องเวลา ผลคือโทรไปตอนดึก บุตรหลับ ฝ่ายมารดาไม่รับสาย กลายเป็นข้ออ้างว่าไม่เคยติดต่อมา ข้อผิดพลาดแบบนี้เกิดจากการที่คู่กรณีเข้าใจคำว่า "สิทธิ" เป็นเรื่องความรู้สึก ไม่ใช่ตารางที่ปฏิบัติได้จริง

เมื่อสัญญาถูกฝ่าฝืน: เส้นทางที่ไม่ต้องฟ้องหย่าซ้ำ

ถ้าฝ่ายที่ใช้อำนาจปกครองขัดขวางการพบปะ อีกฝ่ายสามารถยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวในท้องที่ที่บุตรมีภูมิลำเนา เพื่อขอให้กำหนดแนวทางหรือแก้ไขอำนาจปกครอง คำร้องนี้แยกจากคดีหย่าและไม่ต้องรอให้คดีเดิมถึงที่สุด ศาลจะสอบถามพนักงานคุมประพฤติและอาจมอบหมายนักสังคมสงเคราะห์เพื่อจัดทำรายงานเกี่ยวกับสภาพความเป็นอยู่ของบุตรก่อนมีคำสั่ง

การยื่นคำร้องควรแนบหลักฐานที่แสดงความพยายามติดต่อ เช่น ภาพหน้าจอการสนทนาในแอปแชตที่ระบุวันที่และเวลาชัด บันทึกการโอนเงินค่าเลี้ยงดู และชื่อพยาน เช่น ครูประจำชั้นหรือญาติที่เห็นเหตุการณ์ ศาลให้น้ำหนักกับหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรมากกว่าคำบอกเล่า และสนใจว่าการขัดขวางนั้นกระทบต่อพัฒนาการของบุตรจริงหรือไม่

ในทางกลับกัน ฝ่ายที่มีสิทธิพบบุตรก็ต้องระวังไม่ให้การไปเยี่ยมกลายเป็นการรบกวน เช่น ไปถึงบ้านโดยไม่แจ้ง ใช้เวลาเยี่ยมไปพูดจากดดันฝ่ายอื่นต่อหน้าบุตร หรือไม่ส่งบุตรคืนตามเวลา พฤติกรรมเหล่านี้ถูกยกขึ้นเป็นเหตุผลในคำร้องขอจำกัดสิทธิได้ทั้งสิ้น

สิ่งที่ศาลมองก่อนกำหนดตารางการพบปะ

เกณฑ์หลักคือประโยชน์สูงสุดของบุตร ไม่ใช่ความสะดวกของผู้ใหญ่ ศาลมักพิจารณาอายุของบุตร เพราะบุตรเล็กต้องพึ่งพาการนอนและกิจวัตรประจำวัน ส่วนบุตรวัยเรียนต้องคำนึงถึงตารางเรียน กิจกรรมเสริม และการเดินทางระหว่างบ้านสองหลัง ถ้าบิดามารดาอยู่คนละจังหวัด ห่างกันหลายร้อยกิโลเมตร ตารางที่ให้รับบุตรทุกสัปดาห์อาจไม่ยั่งยืน ศาลอาจกำหนดเป็นการพบช่วงปิดเทอมแทน

ทนายความที่รับรองการพบกันของบุตรมักแนะนำให้เตรียมตารางสำรองไว้ด้วย เพื่อลดการกลับมาศาลซ้ำ ยกตัวอย่างเช่น ระบุว่าถ้าฝ่ายใดไม่สามารถรับบุตรตามกำหนดได้ ต้องแจ้งล่วงหน้า 48 ชั่วโมงและเลื่อนไปสัปดาห์ถัดไป หรือให้สิทธิในการพูดคุยทางวิดีโอคอลในคืนวันอังคารและวันพฤหัสบดี สัปดาห์ละครั้ง ครั้งละไม่เกินหนึ่งชั่วโมง

เรื่องค่าใช้จ่ายก็ต้องชัดเจน ค่าเลี้ยงดูตามคำพิพากษาและค่าใช้จ่ายในการเดินทางไปพบบุตรเป็นคนละก้อนกัน อีกทั้งยังมีค่ากิจกรรมของโรงเรียน ค่ารักษาพยาบาล และค่าเรียนพิเศษที่มักโผล่มาทีหลัง ควรระบุในสัญญาว่าใครจ่ายสัดส่วนเท่าไร และถ้าฝ่ายที่มีสิทธิพบปะต้องการพาบุตรไปต่างประเทศ ต้องขอความยินยอมเป็นลายลักษณ์อักษรล่วงหน้ากี่วัน เพราะการพาบุตรออกนอกประเทศโดยไม่ได้รับความยินยอมอาจถูกตีความว่าเป็นการหน่วงเหนี่ยว

ข้อผิดพลาดที่ทำให้สิทธิที่มีอยู่จริงใช้ไม่ได้

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือทำข้อตกลงปากเปล่าต่อหน้าญาติ แล้วไม่มีหลักฐานใด ๆ เมื่ออีกฝ่ายปฏิเสธ ข้อที่สองคือเซ็นสัญญาหย่าโดยไม่แนบตารางการพบปะเป็นเอกสารผนวก และข้อที่สามคือยอมรับข้อความว่า "ตามที่ตกลงกัน" ซึ่งเปิดช่องให้ตีความได้ทุกทาง

อีกจุดที่พลาดบ่อยคือการเปลี่ยนชื่อผู้ใช้อุปกรณ์หรือการลบบทสนทนาและภาพถ่ายที่เคยใช้เป็นหลักฐาน บางคนเก็บหลักฐานไว้ในโทรศัพท์เครื่องเดียวแล้วเครื่องเสียก่อนถึงวันนัดศาล ควรสำรองไฟล์ไว้ในอีเมลหรือพื้นที่เก็บข้อมูลบนคลาวด์ตั้งแต่แรก

สุดท้าย อย่ารอให้ความสัมพันธ์กับบุตรขาดไปนานแล้วค่อยเริ่มดำเนินการ เพราะศาลให้ความสำคัญกับการรักษาความต่อเนื่องของความสัมพันธ์ การยื่นคำร้องภายในสองสามเดือนหลังเกิดปัญหาจะง่ายกว่าการรอเป็นปี และถ้าบุตรอายุเกินสิบห้าปี ความเห็นของบุตรเองก็เป็นปัจจัยที่มีน้ำหนักมากขึ้นเรื่อย ๆ